پیامدهای انسانی و اجتماعی تحریمهای اقتصادی بر ایران: شواهد تجربی، مسئولیت کشورهای نوردیک و موازین حقوق بینالملل
چکیده راهبردی و یافتههای کلیدی پژوهشی
تحریمهای اقتصادی یکجانبه و محاصره بانکی به یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی در قبال ایران تبدیل شدهاند. اگرچه رژیمهای تحریمی بر روی کاغذ دارای معافیتهای رسمی بشردوستانه (Humanitarian Exemptions) برای غذا و دارو هستند، یافتههای مستند شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، دیدهبان حقوق بشر (HRW) و مجلات معتبر پزشکی جهان (The Lancet، BMJ Global Health و Globalization and Health) نشان میدهد که این معافیتها در عمل به طور سیستماتیک شکست میخورند [1, 2, 3, 4].
هنگامی که ارتباطات بانک مرکزی، سامانه پیامرسان مالی سوئیفت (SWIFT)، بیمههای کشتیرانی و زنجیرههای تأمین بینالمللی زیر سایه تهدید «تحریمهای ثانویه» قطع میشوند، بانکهای جهانی و شرکتهای داروسازی و تجهیزات پزشکی اروپایی به سیاست ریسکگریزی مفرط (De-risking) و انطباق افراطی (Overcompliance) روی میآورند. در نتیجه، هزینه واقعی و انسانی تحریمها مستقیماً بر دوش غیرنظامیان فرود میآید: کودکان مبتلا به سرطان، تالاسمی، هموفیلی، صرع مقاوم به درمان و بیماریهای نادر پوستی، و همچنین طبقه متوسط شهری که ستون فقرات جامعه مدنی مستقل ایران است [1, 2, 9].
| شاخص یا گروه بیماران | داده تجربی و مستند | منبع اصلی |
| :--- | :--- | :--- |
| سهم داروهای وارداتی از نظر ارزش | داروهای تکمیلشده وارداتی تنها ۳٪ حجم بازار دارویی ایران، اما حدود ۳۰٪ ارزش کل بازار (شیمیدرمانی، داروهای بیولوژیک و بیماریهای نادر) را تشکیل میدهند. | دیدهبان حقوق بشر (۲۰۱۹)؛ یورواستات [2] |
| وابستگی تولید داخل به مواد اولیه وارداتی | حدود ۳۳٪ (یکسوم) داروهای تولید داخل ایران نیازمند واردات مواد مؤثره دارویی (API) از خارج هستند. | دیدهبان حقوق بشر (۲۰۱۹) [2] |
| کمبود داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت | اختلال و کمبود بحرانی در تأمین ۷۳ قلم داروی ثبتشده در فهرست داروهای ضروری WHO مستند شده است. | ستایش و مکی، Globalization and Health (۲۰۱۶) [4] |
| سقوط صادرات پزشکی اتحادیه اروپا به ایران | صادرات داروی اتحادیه اروپا به ایران ۴۰ میلیون دلار (به ۸۰۷ میلیون دلار) و تجهیزات پزشکی ۴۰ میلیون دلار (به ۱۵۰ میلیون دلار) در همان آغاز بازگشت تحریمها در ۲۰۱۸ کاهش یافت. | دیدهبان حقوق بشر (۲۰۱۹) / یورواستات [2] |
| بیماران پروانهای (EB / Epidermolysis Bullosa) | شرکت سوئدی Mölnlycke Health Care در مارس ۲۰۱۹ ارسال پانسمانهای حیاتی Mepilex برای بیش از ۸۰۰ بیمار پروانهای در ایران را به دلیل تحریمهای ثانویه متوقف کرد. | گزارشگر ویژه سازمان ملل `A/HRC/51/33/Add.1` (۲۰۲۲)؛ HRW (۲۰۱۹) [1, 2, 3] |
| بیماران تالاسمی و اختلالات خونی | حدود ۲۳٬۰۰۰ بیمار تالاسمی با انسداد واردات داروهای آهنزدایی (دسفرال / دفروکسامین) روبهرو شدند که به آسیب اندامها و مرگومیر قابل پیشگیری انجامید. | کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل (۲۰۲۱–۲۰۲۲)؛ `A/HRC/51/33/Add.1` [1, 3] |
| رفاه خانوار و فرسایش طبقه متوسط | شوکهای ارزی و تورم مزمن، دستمزدهای واقعی را بهشدت فشرده کرده و خانوارهای شهری، زنان سرپرست خانوار و فاقدان بیمه را به زیر خط فقر رانده است. | صالحی اصفهانی (۲۰۲۳)؛ باتمانقلیچ (۲۰۲۲) [9, 10] |
۱. کالبدشکافی شکست معافیتهای بشردوستانه: انطباق افراطی مالی و زنجیره تأمین دارو
یکی از پیشفرضهای رایج در محافل سیاسی اروپا این است که تحریمهای اقتصادی به سلامت غیرنظامیان آسیب نمیزنند، زیرا دارو و غذا رسماً از شمول تحریمها مستثنی شدهاند. هم گزارش رسمی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد (`A/HRC/51/33/Add.1`، ۲۰۲۲) و هم گزارش تحقیقی ۴۷ صفحهای دیدهبان حقوق بشر (HRW، ۲۰۱۹) با عنوان «فشار حداکثری: تحریمهای اقتصادی آمریکا حق سلامت ایرانیان را نقض میکند» نادرستی این فرض را در سه سطح ساختاری اثبات میکنند [1, 2]:
- فلج شدن کامل کانالهای بانکی بینالمللی: پس از خروج آمریکا از برجام در مه ۲۰۱۸ و قرار گرفتن بانک مرکزی و بانکهای ایرانی در فهرست تحریمهای ثانویه، بانکهای اروپایی و آسیایی حتی از پردازش تراکنشهای کاملاً قانونی دارویی و پزشکی نیز سر باز میزنند، زیرا از جریمههای چندمیلیارد دلاری وزارت خزانهداری آمریکا و محرومیت از بازار دلار هراس دارند [1, 2].
- وابستگی ساختاری در داروهای حیاتی و مواد اولیه (API): اگرچه صنایع داروسازی داخل ایران حدود ۹۷ درصد داروهای مصرفی را از نظر «تعداد/حجم» تولید میکنند، داروهای تکمیلشده وارداتی حدود ۳۰ درصد از کل ارزش بازار دارویی کشور را تشکیل میدهند [2]. این ۳۰ درصد دقیقاً شامل داروهای پیشرفته شیمیدرمانی، فاکتورهای انعقادی نوترکیب، داروهای بیولوژیک و درمان بیماریهای نادر است. افزون بر این، یکسوم (۳۳٪) داروهای تولید داخل نیز به واردات مواد مؤثره دارویی (API) و پیشسازهای شیمیایی وابستهاند که بدون گشایش اعتبار بانکی بینالمللی قابل تأمین نیستند [2, 6].
- ناکارآمدی سازوکارهای جایگزین (INSTEX و SHTA): سازوکار مالی اروپایی اینستکس (INSTEX) که در سال ۲۰۱۹ تأسیس شد، پیش از انحلال تنها یک تراکنش نمادین انجام داد و کانال مالی بشردوستانه سوئیس (SHTA) نیز به دلیل بوروکراسی سنگین و خودداری بانکها، تنها بخش ناچیزی از نیازهای پزشکی جمعیتی ۹۰ میلیونی را پوشش داده است [1, 2].
۲. مطالعه موردی اسکاندیناوی: شرکت سوئدی Mölnlycke Health Care و «کودکان پروانهای» ایران (EB)
برای سیاستگذاران، خبرنگاران و کنشگران صلح در فنلاند و کشورهای نوردیک، ملموسترین گواه درباره پیامدهای مرگبار تحریمهای ثانویه و انطباق افراطی (Overcompliance) به یک شرکت تولیدکننده تجهیزات پزشکی در شمال اروپا مربوط میشود:
> «نگرانی ویژه مربوط به چالشهای جدی در خرید و تحویل داروهای نجاتبخش و تجهیزات پزشکی ساخت شرکتهای خارجی برای درمان بیماریهای نادر، از جمله برخی انواع سرطان، تالاسمی، هموفیلی، لوسمی، ایکتیوز، اماس و اپیدرمولیز بولوزا (EB) است.»
> — آلنا دوهان، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد، گزارش شورای حقوق بشر `A/HRC/51/33/Add.1`، بند ۲۸ (۲۰۲۲) [1]
- ماهیت بیماری: اپیدرمولیز بولوزا (EB) یک بیماری ژنتیکی نادر و بهشدت دردناک است که بیش از ۸۰۰ نفر در ایران (عمدتاً کودکان موسوم به «کودکان پروانهای») به آن مبتلا هستند؛ پوست این کودکان به لطافت بال پروانه است و با کوچکترین اصطکاک تاول زده و کنده میشود [2, 3].
- پیوند نوردیک (پانسمان *Mepilex*): باند و گاز استریل معمولی به زخمهای باز کودکان پروانهای میچسبد و هنگام تعویض، لایههای پوست را میکَنَد. تنها پوشش محافظتی مؤثر برای جلوگیری از عفونتهای کشنده و بههمچسبیدن انگشتان دست و پا، پانسمان فوم سیلیکونی Mepilex ساخت شرکت سوئدی Mölnlycke Health Care (مستقر در یوتبوری سوئد) است [2, 3].
- توقف فروش در مارس ۲۰۱۹: پیش از بازگشت تحریمها، نهاد غیردولتی خانه ایبی (EB Home) در ایران پانسمانهای Mepilex را به رایگان در اختیار صدها کودک قرار میداد. در مارس ۲۰۱۹، شرکت سوئدی Mölnlycke Health Care طی نامهای رسمی به خانه ایبی اعلام کرد که به دلیل تحریمهای اقتصادی آمریکا و ریسکهای انطباق بانکی، دیگر قادر به فروش و ارسال پانسمان Mepilex به ایران نیست [2, 3].
- فاجعه انسانی مستندشده: در پی قطع ارسال این پانسمانها، دهها کودک پروانهای ایرانی دچار عفونتهای شدید باکتریایی، سپسیس (عفونت خون)، چسبندگی و قطع اندام شدند و کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل مرگهای کاملاً قابل پیشگیری شماری از این کودکان را ثبت و مستند کردهاند [1, 3].
۳. پیامدهای بالینی در گروههای بیماران خاص و آسیبپذیر
پژوهشهای منتشرشده در مجله پزشکی The Lancet (دانایی و همکاران، ۲۰۱۹؛ علوش و همکاران، ۲۰۱۹؛ تاکیان و همکاران، ۲۰۲۰)، مجله Globalization and Health (ستایش و مکی، ۲۰۱۶) و IJHPM (کوکبیصaghi، ۲۰۱۸) ابعاد بحران سلامت ناشی از تحریمها را در گروههای زیر مستند کردهاند [4, 5, 6, 7, 8]:
| گروه بیماران | جمعیت تخمینی در ایران | گلوگاه ایجادشده بر اثر تحریم و انسداد بانکی | پیامد بالینی مستندشده |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| تالاسمی ماژور | حدود ۲۳٬۰۰۰ بیمار | انسداد پرداخت و حمل داروهای آهنزدایی (دسفرال / دفروکسامین ساخت شرکت اروپایی Novartis و مواد اولیه دفرازیروکس از شرکت فرانسوی Roquette Frères). | رسوب مرگبار آهن در بافت قلب و کبد، نارسایی اندامها و افزایش ثبتشده مرگومیر بیماران جوان [1, 3]. |
| سرطان کودکان و لوسمی | دهها هزار بیمار تحت درمان | کمبود حاد و جهش ۳۰۰ تا ۵۰۰ درصدی قیمت داروهای شیمیدرمانی وارداتی (مانند آسپاراژیناز و مرکاپتوپورین) و رادیوداروهای تشخیصی (مستندشده در بیمارستان محک). | تعویق دورههای درمانی، اجبار به استفاده از داروهای جایگزین با عوارض بالاتر و کاهش نرخ بقای کودکان [2, 6]. |
| صرع مقاوم به درمان | دهها هزار بیمار | نایاب شدن داروهای ضدتشنج تخصصی خارجی در داروخانهها بر اثر محدودیتهای ارزی و بانکی. | حملات تشنجی کنترلنشده، آسیبهای جسمی و خطر آسیب دائمی مغزی در کودکان و بزرگسالان [2]. |
| هموفیلی و اماس (MS) | حدود ۱۲٬۰۰۰ بیمار هموفیلی و بیش از ۷۰٬۰۰۰ بیمار اماس | کمبودهای ادواری فاکتورهای انعقادی نوترکیب (فاکتور ۸ و ۹) و داروهای تعدیلکننده سیستم ایمنی در کنار هزینههای کمرشکن درمانی. | خونریزیهای داخلی مفاصل، معلولیتهای حرکتی برگشتناپذیر و پیشرفت زودهنگام ناتوانی [1, 5, 6]. |
۴. سازوکار انتقال اقتصاد کلان: سلاح تورم، فقر خانوار و تضعیف جامعه مدنی
تحریمهای اقتصادی تنها زنجیره تأمین بیمارستانها را هدف نمیگیرند، بلکه ساختار اجتماعی و مدنی جامعه را دگرگون میکنند. تحلیلهای اقتصادسنجی دکتر جواد صالحی اصفهانی (۲۰۲۳، در Middle East Development Journal) بر روی دادههای خرد هزینه و درآمد خانوار (HEIS) و پژوهش اسفندیار باتمانقلیچ (۲۰۲۲، دانشگاه جانز هاپکینز) با عنوان «سلاح تورم» (The Inflation Weapon) سه واقعیت کلیدی را نشان میدهند [9, 10]:
- سقوط دستمزدهای واقعی در پسِ ثبات ظاهری اشتغال: هنگامی که تحریمهای نفتی و بانکی درآمدهای ارزی کشور را مسدود میکنند، ارزش پول ملی بهشدت سقوط میکند. اگرچه کاهش ارزش ریال باعث حفظ مشاغل کمبازده داخلی شد، قدرت خرید، دستمزد واقعی کارگران و کارمندان و مصرف سرانه خانوارها سقوطی کمسابقه را تجربه کرد [9].
- ضربه نامتناسب به آسیبپذیرترین اقشار: مدلهای اقتصادسنجی اثبات میکنند که شوک تورمی ناشی از تحریم (بهویژه در قیمت مواد غذایی و مسکن) بیشترین احتمال سقوط به زیر خط فقر را به خانوارهای شهری، زنان سرپرست خانوار، سالمندان و خانوادههای فاقد پوشش بیمه درمانی تحمیل کرده است [9, 10].
- فرسایش طبقه متوسط و تضعیف جامعه مدنی مستقل: شواهد جامعهشناختی و اقتصادی نشان میدهد که یک دهه محاصره اقتصادی، طبقه متوسط تحصیلکرده شهری را بهشدت کوچک کرده است. هنگامی که تمام توان اقتصادی خانوادهها صرف بقای روزمره و تأمین دارو و مسکن میشود، پایگاه اجتماعی لازم برای فعالیت جامعه مدنی مستقل، نهادهای فرهنگی، انجمنهای محیط زیستی و تبادلات علمی تضعیف شده و در مقابل، شبکههای اقتصاد غیررسمی و رانتی ناشی از دور زدن تحریمها تقویت میشوند [1, 9, 10].
۵. چارچوب حقوق بینالملل بشردوستانه و موازین حقوق بشر
بر پایه معاهدات الزامآور حقوق بشر سازمان ملل و قواعد عرفی حقوق بینالملل بشردوستانه، تحریمهای اقتصادی فراگیری که دسترسی غیرنظامیان به داروهای حیاتی و معیشت پایه را مختل میکنند، نقض آشکار تعهدات بینالمللی به شمار میروند:
- حق سلامت (ماده ۱۲ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی — ICESCR): ماده ۱۲ میثاق و تفسیر عمومی شماره ۱۴ کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل (۲۰۰۰) صراحتاً دولتها را از اعمال یا تداوم هرگونه تحریم یا محاصرهای که دسترسی مردم کشور دیگر به دارو و تجهیزات پزشکی را به عنوان ابزار فشار سیاسی محدود کند، منع میکنند [1, 5].
- حق حیات (ماده ۶ میثاق حقوق مدنی و سیاسی — ICCPR) و کنوانسیون حقوق کودک (ماده ۲۴ CRC): ماده ۶ میثاق حقوق مدنی و سیاسی و ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک، حق ذاتی حیات و بهرهمندی کودکان از بالاترین استاندارد سلامت را تضمین میکنند. گزارشگر ویژه سازمان ملل (`A/HRC/51/33/Add.1`) تأکید کرده است که مرگهای قابل پیشگیری ناشی از انسداد واردات داروها و پانسمانهای حیاتی (مانند کودکان پروانهای و تالاسمی) نقض مستقیم حق حیات است [1, 3].
- اصل تناسب بشردوستانه و منع مجازات دستهجمعی: بر اساس اصول بنیادین حقوق بشردوستانه، اقدامات قهری که آسیب پیشبینیپذیر آنها به غیرنظامیان به مراتب فراتر از اهداف سیاسی ادعایی است، ناقض اصل تناسب بوده و مصداق مجازات دستهجمعی یک ملت محسوب میشود [1, 5].
۶. توصیههای سیاستی برای تصمیمگیران و جامعه مدنی فنلاند و کشورهای نوردیک
انجمن ماکان (Makan ry) چهار پیشنهاد مشخص و مبتنی بر شواهد را به مشاوران سیاست خارجی و امنیتی، نمایندگان پارلمان، پژوهشگران و سازمانهای صلح فنلاند ارائه میدهد:
- چتر حمایتی حقوقی و مالی برای تأمینکنندگان پزشکی نوردیک (*Safe Harbor*): فنلاند و شرکای نوردیک باید در سطح اتحادیه اروپا سازوکارهای تضمین مالی و مصونیت حقوقی (از طریق بانکهای مرکزی یا بانکهای توسعهای دولتی) ایجاد کنند تا شرکتهای تجهیزات پزشکی شمال اروپا — مانند شرکت سوئدی Mölnlycke Health Care یا شرکتهای فناوری سلامت فنلاند — بتوانند بدون ترس از مجازاتهای ثانویه، اقلام درمانی حیاتی را برای غیرنظامیان ارسال کنند.
- الزامی شدن «ارزیابی اثر حقوق بشری» (HRIA) در سیاستهای تحریمی اتحادیه اروپا: فنلاند باید در شورای روابط خارجی اتحادیه اروپا خواستار آن شود که پیش از تمدید یا گسترش هرگونه بسته تحریمی، یک ارزیابی مستقل اثر حقوق بشری (*Human Rights Impact Assessment*) بر اساس شاخصهای سازمان ملل درباره دسترسی به دارو، سلامت کودکان و فقر خانوار انجام گیرد [1, 5].
- راهاندازی دالانهای بانکی بشردوستانه عملیاتی (*Humanitarian Banking Corridors*): معافیتهای کاغذی بدون وجود بانکهای عامل بیمعنا هستند. فنلاند و اتحادیه اروپا باید مسیرهای بانکی تضمینشده و شفاف را ویژه واردات دارو، مواد مؤثره دارویی (API) و تجهیزات تشخیصی بیمارستانی فعال سازند [1, 2].
- همکاری ساختاریافته میان جامعه مدنی، پزشکان و پژوهشگران فنلاندی: ما از سازمانهای صلح و بشردوستانه فنلاند (Sadankomitea، Rauhanliitto، و انجمن پزشکان با مسئولیت اجتماعی Lääkärin sosiaalinen vastuu ry) و مراکز پژوهشی (TAPRI و دانشگاههای فنلاند) دعوت میکنیم تا در مستندسازی پیامدهای انسانی تحریمها و دفاع از امنیت انسانی (inhimillinen turvallisuus) با انجمن ماکان همکاری کنند.
۷. فهرست منابع و اسناد مرجع
- United Nations Human Rights Council (2022). Report of the Special Rapporteur on the negative impact of unilateral coercive measures on the enjoyment of human rights, Alena Douhan, on her visit to the Islamic Republic of Iran. UN Doc. `A/HRC/51/33/Add.1` (17 August 2022).
- Human Rights Watch (2019). "Maximum Pressure": US Economic Sanctions Harm Iranians' Right to Health. New York: Human Rights Watch, October 29, 2019 (47 pp.).
- United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights — OHCHR (2021–2024). Iran: Over-compliance with unilateral sanctions hurting rare disease and thalassemia patients, UN experts warn (گزارشها و بیانیههای رسمی کارشناسان سازمان ملل درباره توقف ارسال پانسمان Mepilex توسط شرکت سوئدی Mölnlycke و کمبود داروهای تالاسمی).
- Setayesh, S., & Mackey, T. K. (2016). Addressing the impact of economic sanctions on Iranian drug shortages in the joint comprehensive plan of action: promoting access to medicines and health diplomacy. Globalization and Health, 12(1), 31.
- Kokabisaghi, F. (2018). Assessment of the Effects of Economic Sanctions on Iranians' Right to Health by Using Human Rights Impact Assessment Tool: A Systematic Review. International Journal of Health Policy and Management (IJHPM), 7(5), 374–393.
- Danaei, G., Harirchi, I., Sajadi, H. S., Yahyaei, F., & Majdzadeh, R. (2019). The harsh effects of sanctions on Iranian health. The Lancet, 394(10197), 468–469.
- Aloosh, M., Salavati, A., & Aloosh, A. (2019). Economic sanctions threaten population health: the case of Iran. The Lancet Public Health, 4(2), e62.
- Takian, A., Raoofi, A., & Kazempour-Ardebili, S. (2020). COVID-19 battle during the toughest sanctions against Iran. The Lancet, 395(10229), 1035–1036.
- Salehi-Isfahani, D. (2023). The impact of sanctions on household welfare and employment in Iran. Middle East Development Journal, 15(2), 195–222.
- Batmanghelidj, E. (2022). The Inflation Weapon: How American Sanctions Harm Iranian Households. Washington, D.C.: Johns Hopkins SAIS & Sanctions and Security Research Project.